Paleta barw wczesnego średniowiecza
— wersja w pigułce

§1Ile o tym naprawdę wiemy

Bardzo mało — i to jest najważniejsza rzecz na tej stronie. Tkanina rozkłada się w ziemi; do naszych czasów dotrwały pojedyncze strzępy, najczęściej z bogatych grobów, przypadkiem zakonserwowane przez metalową zapinkę albo torf. Z całej Skandynawii epoki wikingów przebadano pod kątem barwnika kilkadziesiąt kawałków wełny. Z ziem polskich — dwa zespoły znalezisk, w sumie kilkanaście prób, z czego kolor udało się ustalić w kilku.

Z tego wynikają trzy rzeczy, o których warto pamiętać przy każdej tabeli niżej:

• „Nie znaleziono barwnika" nie znaczy „tkanina była niebarwiona". Znaczy tylko, że w tym strzępku nic nie przetrwało.
• Badano głównie stroje bogaczy. O tym, w czym chodził zwykły człowiek, wiemy z tego materiału niewiele.
• Nikt nie odzyskał z grobu odcienia. Wiemy, z czego mniej więcej barwiono — nie wiemy, jak dokładnie to wyglądało. Wszystkie próbki na tej stronie to rodziny kolorów, nie wzorniki.

§2Wełna — co możesz założyć

Dodatki do kąpieli zmieniają odcień

Ten sam barwnik daje różne kolory zależnie od tego, co jeszcze wrzucisz do garnka. Poniżej siedemnaście odcieni uzyskanych z jednej rośliny — marzanny — w zależności od dodatku:

§3Len — co możesz założyć

Krótko: len prawie zawsze był niebarwiony. Na włóknie roślinnym barwniki trzymają się dużo gorzej niż na wełnie — dlatego mocne kolory to wełna, a nie len.

§4Rośliny, które były obecne — ale nie znaleziono ich jako barwników

Wszystkie poniższe rosły albo były dostępne. Żadnej nie znaleziono w analizach laboratoryjnych jako barwnika tkanin w naszym okresie. To nie znaczy, że nikt ich nie używał — znaczy, że nie ma na to dowodu, więc nie wolno mówić „historyczne".

• Łuski cebuli — dzisiejszy nawyk kuchenny, nie barwnik epoki.
• Orzech włoski — łupiny były, i to w dużych ilościach (Hedeby). Barwienia nimi nikt nie potwierdził.
• Wrotycz, liście brzozy — pochodzą z rekonstrukcji XX-wiecznych, nie ze znalezisk.
• Wrzos — przebadany i odrzucony jako źródło koloru.
• Szafran — jako przyprawa tak, jako barwnik odzieży u nas nie.
• Purpura z morskich ślimaków — ani jednej poszlaki. Purpura u nas to porosty.
• Indygo z tropików — nieodróżnialne od urzetu, więc mów „urzet" albo „barwnik niebieski".

Bezpieczne zamienniki, jeśli chcesz brązu: kora dębu, olszy i brzozy, korzeń pięciornika.

§5Który region co ma potwierdzone

To samo, co w tabelach wyżej, tylko wzrokowo. Im więcej próbek w grupie A, tym lepiej przebadany region — a nie: tym więcej kolorów tam noszono.

We wszystkich czterech regionach naturalne, niebarwione runo jest stanem podstawowym i prawdopodobnie najczęstszym.

§6Dlaczego z jednej rośliny wychodzą różne kolory

Barwienie to nie malowanie. Kolor powstaje dopiero w garnku, w reakcji między barwnikiem, włóknem i tym, co jeszcze w tej wodzie jest — dlatego ta sama roślina potrafi dać wynik od ceglastego przez śliwkowy po prawie czarny (patrz pasek siedemnastu odcieni marzanny wyżej). Na wynik wpływa:

• Zaprawa — sól metalu dodana do kąpieli, żeby kolor się trzymał. Inny metal = inny kolor z tego samego barwnika.
• Żelazo — przyciemnia i „brudzi" kolor; czerwień potrafi zamienić w prawie czerń. Z czasem niszczy wełnę.
• Kwas albo zasada — ocet przesuwa w stronę pomarańczu, ług z popiołu w stronę śliwki.
• Liczba zanurzeń — przy niebieskim to jedyny sposób na głębię: każda kąpiel to kolejna warstwa.
• Garbniki z kory — dorzucone do kąpieli przygaszają i „ubrudzają" barwę.
• Woda — twarda albo miękka, ze studni albo z rzeki, daje mierzalnie inny odcień.
• Sama wełna — różne owce, różne runo, różna chłonność. Ciemne runo barwione na niebiesko da inny wynik niż białe.

Praktyczny wniosek: nie ma czegoś takiego jak „kolor marzanny". Jest rodzina kolorów — i dlatego na tej stronie pokazujemy grupy próbek, a nie pojedyncze wzorce.

§7Co było drogie, a co tanie

• Cenników z epoki nie ma. Wszystko, co krąży jako „ceny barwników", pochodzi z ksiąg o pięćset lat późniejszych. „Wartość" w tabelach to nakład pracy i odległość transportu, nie waluta.
• Czerwień z owadów to szczyt luksusu. Występuje prawie wyłącznie na jedwabiu i prawie wyłącznie w najbogatszych grobach.
• Głęboki granat i czerń były drogie — nie przez surowiec, tylko przez robotę: wiele kąpieli, długo, z ryzykiem zepsucia całej kadzi. W sagach niebieski i czarny to ubranie prestiżowe.
• Marzanna była towarem handlowym już w VIII w. — wymienia ją akt targowy obok wina i miodu.
• Brązy, oliwki i szarości były dostępne dla każdego. Wodę i tak grzano; garść kory czy przytulii nic nie kosztowała.
• Ale tanie nie znaczy „z braku laku". Tam, gdzie barwników prawie nie było, rozwijano wyrafinowane wzory z dwóch naturalnych odcieni runa. Skromna paleta bywa stylem, nie ograniczeniem.
• Kolory miały reputację regionalną. Tekst z XI w. wylicza zielenie Flandrii, „piękną czerń" Nadrenii i rudobrunatną wełnę Szwabii — a niebarwione sukno Niemców jest w tym katalogu równoprawną marką.